Ymweliad â Gwlad y Basg: Myfyrdod

Ymweliad â Gwlad y Basg: Myfyrdod

Ym mis Ionawr 2020, casglodd grŵp o dri Chydymaith o’r ail garfan o amgylch iPad yn derfynell 2 ym Maes Awyr Manceinion i wylio munudau cau Lerpwl yn erbyn United. Roedd eisoes wedi bod yn ddiwrnod trawmatig yn llawn trenau wedi’u canslo ac awyrennau wedi oedi, ond wrth i Lerpwl ennill y gêm, roedd ein hawyren i Bilbao yn barod i fynd, ac roedd ein hantur dysgu ar y gweill o’r diwedd!

Pwrpas ein hymweliad, ynghyd â 5 aelod arall o staff a Chymdeithion o’r Academi Arweinyddiaeth, a oedd eisoes wedi hedfan o Gaerdydd, oedd archwilio’r tebygrwydd rhwng y ffordd y datblygwyd diwylliant ac iaith mewn ysgolion yng Ngwlad y Basg ac yma yng Nghymru. Profwyd y rhaglen, a drefnwyd gan ein gwesteiwr Jasone Aldekoa ochr yn ochr â staff Canolfan Arloesi B06, yn amrywiol, yn oleuedig ac yn ysgogi’r meddwl, ac yn sicr wedi ein helpu i weld pam mae gan y rhanbarth 74% o ysgolion bellach yn dysgu drwy gyfrwng y Basg, o’i gymharu â thua 10% 30 mlynedd yn ôl.

Yn ystod y daith buom yn ymweld â nifer o ysgolion cynradd, uwchradd a ‘pob oes’, siarad â swyddogion addysg yn Bilbao ac yn y Ganolfan Arloesi, cwrdd â chynrychiolwyr cymunedol a threulio prynhawn mewn coleg arlwyo galwedigaethol. Cawsom gipolwg go iawn ar sut mae’r rhanbarth wedi datblygu ei ddefnydd o’r iaith Fasgeg mewn ysgolion ac wedi datblygu gwerthfawrogiad o’r diwylliant a’r hanes sy’n rhoi hunaniaeth i’r rhanbarth.

Yn hanesyddol, o dan 40 mlynedd o reolaeth gan y Cadfridog Franco, Sbaeneg oedd iaith swyddogol y wlad ac roedd yr iaith Fasgeg wedi’i chyfyngu i raddau helaeth i ikastolas ‘anghyfreithlon’. Ond yn dilyn ei farwolaeth ym mis Tachwedd 1975 ac yn ystod y cyfnod pontio i ddemocratiaeth a dilynodd yn Sbaen, dychwelodd llawer o weithredwyr a gwleidyddion Gwlad y Basg i’r wlad – gan greu momentwm sylweddol ar gyfer ailymddangosiad eu diwylliant a’u hiaith. Roedd galwad o rieni am fynediad i addysg gyfrwng Basgeg, a ystyriwyd ar y pryd o safon uwch, yn rhoi ysgogiad i ddatblygiad diwylliannol mewn addysg. Cefnogwyd y galw hwn trwy ddeddfwriaeth ym 1982 a roddodd “hawl i holl ddinasyddion y BAC wybod a defnyddio ieithoedd swyddogol, Basgeg a Sbaeneg” ac yna eto ym 1993 pan fu’n rhaid “cynnwys y Fasgeg a’r Sbaeneg mewn rhaglenni addysg a gynhaliwyd yn Ysgolion cyhoeddus Basgeg, er mwyn cyflawni cymhwysedd dilys yn y ddwy iaith”.

Roedd y trawsnewidiad wedi dechrau, ac fe’i cefnogwyd gydag adnoddau a rhaglen ailhyfforddi helaeth, lle cofrestrwyd athrawon mewn rhaglen sabothol tair blynedd, wedi’i thalu’n llawn, i ddysgu’r iaith. Mae effaith y rhaglen hon dros amser wedi bod yn sylweddol. Mae’r rhan fwyaf o ysgolion bellach yn dysgu drwy gyfrwng y Basg ac mae hyrwyddo’r iaith hefyd wedi hwyluso datblygiad ac ailymddangosiad eu diwylliant. Cefnogir hyn hefyd gan nifer o brofiadau diwylliannol mewn ysgolion, yn debyg i’r hyn a ddarperir gan yr Urdd, Eisteddfodau, Dydd Gŵyl Dewi ac yn y blaen.

Yr adlewyrchiad mwyaf arwyddocaol i mi, serch hynny, oedd y gwahaniaeth o ran ymgysylltu ag iaith a diwylliant y tu allan i addysg. Wrth siarad â phobl ifanc am eu profiadau, daethom o hyd i thema gyson sydd wedi llywio effaith datblygiad diwylliannol ledled y wlad. Pan ofynnwyd am eu dewis iaith y tu allan i’r ystafell ddosbarth, atebodd y mwyafrif “Sbaeneg”, ond pan ofynnwyd a oedd myfyrwyr yn teimlo Basgeg neu Sbaeneg, roedd corws ysgubol o “Basgeg”! Er bod plant yn dysgu’r iaith ac yn datblygu eu hunaniaeth ddiwylliannol, mae’n amlwg bod pwysigrwydd yr iaith mewn cymdeithas ehangach, a chyfleoedd i’w defnyddio, yn lleihau’n sylweddol y tu hwnt i gatiau’r ysgol.

Datblygwyd y pwynt hwn yn ein hymchwil ehangach, yng Nghymru ac yng Ngwlad y Basg. Cadarnhaodd trafodaeth gydag Aled Roberts (Comisiynydd y Gymraeg) ei ffocws ar sicrhau bod cyfleoedd i ddefnyddio’r Gymraeg yr un mor gyffredin yn y lle gwaith, y cartref ac ar draws cymdeithas ag y maent mewn ysgolion. Nododd Jocaea Fishman (1991) “Nid yw mesurau addysgol mewn ysgolion yn unig yn gwarantu parhad eu gwaith. Ni allwn ddisgwyl atebion sy’n dod o addysg yn unig. Mae angen cymorth yr amgylchedd cymdogaeth deuluol ar ysgolion. Ni ellir gwrthdroi’r newid iaith sydd dan fygythiad gyda mesurau addysgol yn unig”. Yn ogystal, archwiliodd Iñaki Arruti (1993) y cysyniad ymhellach wrth ystyried “Cydweithredu ymhlith sefydliadau lleol” lle mae’n dangos yn ddiagram bwysigrwydd cymharol creu cyfleoedd i ddefnyddio’r iaith mewn amrywiaeth o leoliadau, i ddatblygiad diwylliannol ehangach.

Dysgon ni lawer iawn am y system addysg yng ngwlad y Basg, ond wrth imi eistedd yn ôl a myfyrio ar wythnos ddiddorol, fy mhrif gof yw, ni waeth pa mor dda yr ydym am ddarparu a datblygu iaith mewn lleoliad addysgol penodol, dim ond brig domen iâ mawr yw hyn o ran creu 1,000,000 o siaradwyr Cymraeg, neu o ran datblygu ein hunaniaeth genedlaethol ehangach.

Ian Gerrard, Cydymaith yr Academi a Phennaeth Ysgol Aberconwy

Yn ôl