Roeddwn i’n falch iawn o gynrychioli Bwrdd Cyfarwyddwyr Academi Genedlaethol Arweinyddiaeth Addysgol (Academi Arweinyddiaeth) mewn sesiwn weithdy a gynhaliwyd fel rhan o adolygiad ‘Cynllun Gweithredu Anabledd’ Llywodraeth y DU. Cynhaliwyd y gweithdy yng Nghaerdydd fel rhan o’r broses casglu tystiolaeth, ac ystyriwyd y rhesymau pam mae’r gyfran o unigolion sy’n ymgeisio am apwyntiadau cyhoeddus sy’n datgan anabledd mor isel, a beth ellir ei wneud i wella’r broses ymgeisio i bobl anabl.

Gan fod fy nghyfnod fel aelod o’r bwrdd yn y camau cynnar, roeddwn i’n bryderus am gwrdd ag aelodau bwrdd eraill cyrff cyhoeddus i ddechrau. Fodd bynnag, trwy sgwrsio gydag aelodau bwrdd cwmnïau eraill sy’n debyg i’r Academi Arweinyddiaeth, cefais ddealltwriaeth well o rolau gwerthfawr ein sefydliadau ym mywyd cyhoeddus. Mae siarad â’r unigolion hyn wedi fy ngalluogi i roi cyd-destun ehangach i fy rôl innau ar fwrdd yr Academi Arweinyddiaeth.

Roedd y gweithdy, a arweiniwyd gan yr Arglwydd Holmes Richmond MBE, yn cynnwys penodeion cyhoeddus presennol a blaenorol (pobl anabl a phobl nad ydynt yn anabl), a phobl anabl sydd wedi gwneud ceisiadau aflwyddiannus i benodiadau cyhoeddus. Yr Arglwydd Holmes yw nofiwr Paralympaidd mwyaf llwyddiannus Prydain, ac yntau wedi ennill naw medal aur, pum medal arian ac un efydd yn ystod ei yrfa. Hefyd, roedd yn Gyfarwyddwr Integreiddio Paralympaidd, ac yn gyfrifol am drefnu Gemau Paralympaidd 2012 yn Llundain. Cafodd ei benodi i gynnal yr adolygiad ar ran Llywodraeth Cymru, er mwyn ceisio annog mwy o bobl anabl i wneud cais am benodiadau cyhoeddus.

Rhoddodd yr Arglwydd Holmes gyd-destun i’r adolygiad mewn llythyr a anfonwyd i gadeiryddion cyhoeddus ym mis Awst 2018:

“Mae gan Benodeion Cyhoeddus rôl unigryw a hanfodol wrth lywio gwasanaethau cyhoeddus a sicrhau eu bod yn cael eu cyflawni. Fodd bynnag, mae gan adrannau’r llywodraeth ddata anabledd am 65% yn unig o benodeion cyhoeddus, a 5% yn unig o’r rhai a ddarparodd ddata sy’n datgan bod ganddyn nhw anabledd.

 Hoffwn ddeall beth sy’n atal pobl anabl rhag cyflwyno eu hunain ar gyfer y rolau pwysig a dylanwadol hyn, a pham gaiff cyn lleied ohonynt eu penodi. Rhaid i ni wynebu’r realiti: er bod ein talent ym mhob man, nid yw’r cyfleoedd ar gael.”

Yn ystod y gweithdy, gofynnodd yr Arglwydd Holmes bedwar cwestiwn allweddol, a ysgogodd drafodaeth ddiddorol o fewn y grŵp. Daeth nifer o bwyntiau i’r amlwg yn ystod y drafodaeth sy’n arbennig o berthnasol i’r Academi Arweinyddiaeth os bydd angen recriwtio aelodau newydd i’r bwrdd yn y dyfodol:

  • Nid yw’r cyhoedd yn sylwi ar gyfleoedd i gyfrannu at fywyd cyhoeddus trwy ymgymryd â phenodiad cyhoeddus yn aml, ac nid yw’r cyfleoedd i gymryd rhan yn cael eu cydnabod yn eang. Mynegwyd barn gref nad yr ymgeisydd ‘gorau’ yw’r ymgeisydd iawn bob amser, ac y dylid cynyddu’r cyfleoedd i bobl o grwpiau heb gynrychiolaeth ddigonol, gan gynnwys anableddau.
  • Nid yw’r broses ymgeisio bresennol yn annog ceisiadau gan ymgeiswyr anabl. Cafodd problemau fel gwefannau yn cau’n awtomatig cyn cwblhau ceisiadau a natur ffurfiol a brawychus penodiad cyhoeddus eu hamlygu fel rhwystrau posibl. Roedd rhai pobl yn ystyried bod y broses gyfweld anffurfiol yn rhwystr diangen, o ganlyniad i leoliadau amhriodol ac amseroedd teithio ac aros hir.
  • Mewn sawl achos, yr unig gyfle i ddatgan anabledd yw yng ngham cyntaf y broses ymgeisio. Nid oes data’n cael ei gasglu yng nghamau dilynol y broses.

Roedd hi’n amlwg o’r trafodaethau yn ein gweithdy bod gan sawl aelod sy’n gwasanaethu ar fwrdd anabledd heb ei ddatgan, sy’n gwyro’r data sy’n llywio polisïau a phenderfyniadau ar hyn o bryd.

Roeddwn i’n ffodus i siarad â’r Arglwydd Holmes yn ystod y sesiwn, a chefais fy nharo gan ei ddidwylledd a’i ymroddiad i sicrhau bod pobl anabl yn cael eu hannog i ymgeisio am benodiadau cyhoeddus. Mae gwaith allgymorth gan gyrff cyhoeddus yn hanfodol i’r cyhoedd ddeall eu gwaith ac i annog rhagor o amrywiaeth mewn ceisiadau am aelodaeth bwrdd. Rwy’n hyderus, dan arweiniad yr Arglwydd Holmes, y gall yr adolygiad hwn wneud gwahaniaeth nid yn unig i bobl anabl, ond dyfodol byrddau cyhoeddus ledled y wlad hefyd.

(Mae Rosemary Jones OBE yn Is-Gadeirydd Bwrdd Cyfarwyddwyr yr Academi Arweinyddiaeth)